حسن‌آباد جرقویه علیا یکی از شهرهای استان اصفهان و شهرستان اصفهان در مرکز ایران است.



این شهر با جمعیت ۴۲۶۷ نفر و ۱۳۷۷ خانوار (برآورد ۱۳۹۰) در بخش جرقویه علیا و شهرستان اصفهان قرار دارد. فاصله این شهر از مرکز استان و شهر اصفهان ۱۱۵ کیلومتر است.این شهر تنها نقطهٔ شهری منطقه جرقویه علیا می‌باشد. مردم این شهر و منطقه جرقویه علیا به زبان ولایتی یا همان حسن‌آبادی صحبت می‌کنند.جرقویه علیا و جرقویه سفلی در سالهای نه چندان دور یک منطقه بودند که با نام جرقویه شناخته می شدند. و در تقسیمات کشوری به لحاظ وسعت زیاد این منطقه تقسیم گردید. عمده مراودات مردم در این منطقه و شهر از لحاظ اداری و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی با توجه به مشترکات فراوان و قرار گرفتن در مسیر اصفهان با جرقویه سفلی و شهرهای نیک آباد و محمدآباد می باشد.
زبان محلی این شهر همان زبان قدیمی ایران معروف به پهلوی ساسانی یا فارسی دری است که کل منطقه با اندک تفاوتی با این زبان صحبت می‌کنند. 


موقعیت جغرافیایی

شهر حسن‌آباد در جنوب شرق استان اصفهان در فاصله ۱۱۵ کیلومتری مرکز استان و شهرستان اصفهان مرکز بخش جرقویه علیا و تنها نقطه شهری این منطقه می‌باشد این شهر با وسعت ۳۲۰ هکتار در ۵۲ درجه و ۳۷ دقیقه و ۲۸ ثانیه طول جغرافیایی و ۳۲ درجه و ۲۲ دقیقه و ۲ ثانیه عرض جغرافیایی در ارتفاع ۱۵۵۲ متری از سطح دریا بر روی دشتی نسبتا مسطح بدون برجستگی خاصی واقع گردیده است.

این شهر از نظر آب و هوایی جزء مناطق مرکزی و شرقی ایران و دارای آب و هوای گرم و خشک با متوسط بارندگی ۱۱۰ تا ۱۴۰ میلیمتر در سال می‌باشد. تابستانهای نسبتا گرم و سوزان همراه با زمستان سرد و خشک خاصیت اصلی آب و هوای این منطقه می‌باشد قرار گرفتن در مجاورت تالاب گاو خونی آب و هوای این شهر را به شدت تحت تاثیر قرار داده است و شدت گرما و تبخیر مانع ایجاد بارندگی مناسب در این نقطه می‌باشد بلند ترین ارتفاع محل کوه چاه خزانه با ارتفاع ۱۸۶۰ متر در جنوب غربی حسن‌آباد و در مقابل تپه‌های ماسه‌ای در قسمت شرق حسن‌آباد با ارتفاع ۳۰ تا ۴۰ متری منظره‌ای بی نظیر را خلق کرده است.


تاریخچه

تاریخ پیدایش حسن‌آباد مانند اکثر آبادیهای اطراف به دوران پیش از اسلام بر می‌گردد. وجود خرابه‌هایی در محله‌های قدیمی و اطراف شهر فعلی مانند خانه‌های قدیمی و متروکه تودوش (تودشک) قبرستانهای قدیمی با معماری خاص در دژکوه (دیزی کوه) و حاشیه شهرک فجر آتشکده‌های قدیمی در جا پا حضرت و دژ کوه و گویش خاص محلی و نزدیکی آن با گویش و زبان زرتشتیان به همراه قناتهای پر آب و چشمه‌های جوشان در کنار معابد زرتشتیان قدمت چند هزار سالهٔ حسن‌آباد را اثبات می‌نماید. تحقیقات چند ساله اخیر دانشجویان و اساتید در اسناد و مدارک تاریخی مخصوصا ظروف سفالی و مفرغی یافت شده در حسن‌آباد گوشه‌ای دیگر از تاریخ ایران باستان را آشکار نموده است.


زبان و گویش

زبان و گویش مردم حسن‌آباد فارسی است. این زبان در گویش محلی به نام ولایتی خوانده می‌شود و از ریشهٔ فارسی دری و پهلوی ساسانی است زبان این شهر و منطقه شبیه به گویش نایینی است بنا بر آنچه در کتاب گویش کلیمیان اصفهان آمده گویش آنها از لحاظ استعمال برخی از واژه‌ها و لغات شباهت زیادی به گویش کلیمیان اصفهان دارد. در اکثر مناطق حاشیه‌ای اصفهان با این زبان با کمی تغییرات صحبت می‌گردد حسن‌آباد در گویش محلی به نام حصنوا و حسنوا تلفظ می‌گردد در خصوص این وجه تسمیه نظرات مختلفی بیان شده است.


جمعیت

حسن‌آباد در تقسیمات کشوری از سال ۱۳۷۴ به شهر تبدیل شده است و جمعیت آن بر اساس آمار موجود (مراکز بهداشتی) ۴۵۰۳ نفر و ۱۳۹۵ خانوار می‌باشد که از این تعداد ۲۲۹۸ نفر مرد و ۲۲۰۵ نفر زن می‌باشند ترکیب سنی جمعیت مانند سایر مناطق ایران شامل جوانان بخصوص سنین ۱۵ تا ۳۰ سال می‌باشد.


وضعیت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی

مردم حسن‌آباد همزمان با شکل گیری نهضت امام خمینی برای انقلاب در آن نقش ویژه‌ای داشته‌اند و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و در دوران هشت سال دفاع مقدس با تقدیم بیش از ۱۰۰ شهید جانباز و آزاده سهم مهمی در دفاع از ایران را عهده دار بوده‌اند و با افتخار می‌توان اعلام داشت کمتر کسی از مردمان این شهر را می‌توان یافت که سابقه حضور در جبهه‌های جنگ را نداشته باشد. این شهر دارای مردم فرهنگ دوست و علاقه مند به فرا گیری علوم از جنبه‌های مختلف می‌باشد و در طول سالیان گذشته تعداد زیادی از جوانان این شهر به مدارج عالی در حوزه و دانشگاه رسیده‌اند به لحاظ جمعیتی این شهر بالاترین میزان طلبه را در شهرهای مشابه خود دارد. تربیت تعداد زیادی اساتید حوزه و دانشگاه حافظ قرآن کریم و فرهنگی از افتخارات این شهر می‌باشد. این شهر با دارا بودن بیش از ۱۵ مسجد ۱۰ حسینیه ۱۵ هیات مذهبی و ۱۰ محفل قرآنی از لحاظ مذهبی در جایگاه ممتازی در استان قرار دارد. حسن اباد دارای یک واحد دانشگاه پیام نور است که در حال حاضر بیش از ۱۵۰۰ دانشجو دارد. این شهر فاقد راه آهن و فرودگاه می‌باشد.

رسوم دینی

مردم حسن‌آباد همچون سایر مردم مسلمان و شیعه مذهب ایران مراسم و آیین‌های دینی را با شکوه مثال زدنی به جا می‌آورند و در مراسم متعلق به ائمه اطهار اعم از ولادت یا شهادت برنامه‌های ویژه‌ای را اجرا می‌کنند در این میان برخی از آیین‌ها صرفا در این محل و به صورت سنتی اجرا می‌گردد از آیین‌های مذهبی می‌توان به برگزاری زیارت عاشورا و ختم صلوات و سایر ختومات معتبر اشاره نمود که تا حال حاضر و به شیوه سنتی برگزار می‌شود.


ماه محرم و صفر

در ماه محرم و صفر که اولین ماه قمری می‌باشد مردم از آیین و سنن خاصی پیروی می‌کنند در این دو ماه که متعلق به آقا ابا عبدالله الحسین علیه السلام می‌باشد .

مراسم مذهبی مربوط به عزاداری با همان شیوه و سنت قدیمی انجام می‌پذیرد در مساجد، هیاتها و تکایا و حسینیه‌ها مراسم عزاداری به صورت دهه‌های مختلف تا پایان ماه صفر اجرا می‌گردد از عزاداری‌های مرسوم در این شهر زنجیر زنی، نخل گردانی، دوره گرفتن، روضه خوانی و سینه زنی با سبک محلی و خاص می‌باشد.


ماه رمضان

سوای از اعمال مندرج در کتب دینی در این ماه مردم ضمن دادن افطاری به همشهریان چند مراسم خاص را برگزار می‌کنند از جملهٔ این برنامه‌ها سحر خوانی به شیوه سنتی، مراسم جرجرونی در شب بیست و هفتم ماه رمضان و دید و بازدید عید فطر می‌باشد.


سحر خوانی

در قدیم شیوه بیدار شدن برای سحر با امروزه متفاوت بوده است به لحاظ نبود برق و امکانات ارتباطی مناسب در اوقات مختلف اطلاع رسانی به طرق مختلف انجام می‌گرفت منجمله در سحرهای ماه مبارک رمضان افراد باسواد که صدایی رسا و بلند داشتند به پشت بام می‌رفتند و سحر خوانی می‌کردند با این عمل مردم از خواب بیدار می‌شدند. در سحر خوانی معمولا اشعار عارفانه و با مسمای شاعران گذشته به صورت آهنگین خوانده می‌شد که بیشتر از دو بیتی‌ها و رباعی استفاده می‌کردند این سنت در حال حاضر هنوز پا بر جاست ولی با گسترش شهر و ابعاد آن از بلند گو برای سحر خوانی استفاده می‌شود و در شهر معمولا سه یا چهار نفر این عمل را انجام می‌دهند.


جرجرونی

جرجرونی از میراث معنوی حسن‌آباد می‌باشد. در شهر حسن‌آباد در شب بیست و هفتم ماه رمضان مراسم زیبایی با نام «جرجرونی» برگزار می‌گردد. این مراسم بنا بر سنت‌های قدیمی از حدود یک ساعت بعد از افطار تا نیمه‌های شب ادامه دارد در این مراسم معمولا کودکان و نوجوانان و جوانان و گاهی بزرگسالان در گروههای چند نفره خانه به خانه مراجعه می‌کنند و ضمن خواندن اشعاری به صورت آهنگین از صاحبخانه مطالبهٔ چیزی می‌کنند و صاحبخانه معمولا پاسخ به این درخواست را با مقداری خوراکی یا وجه نقد می‌دهد در قدیم بیشتر تنقلات و خشکبار به اعضای گروه داده می‌شد ولی امروزه پول جایگزین مناسبی برای خشکبار و تنقلات شده است. گروه معمولا یک انبار دار دارد که اجناس و وجوه را تا پایان نگه می‌دارد و پس از پایان کار بین اعضا تقسیم می‌کند این تقسیم‌ها در قدیم در گوشه‌ای از مساجد یا حسینیه‌ها انجام می‌گرفت امروزه با تغییر قسمتی از این سنت معمولا هر شخص سهم خود را از صابخانه جداگانه دریافت می‌کند و انبار دار به فراموشی سپرده شده است. در گروه جرجرونی یک نفر به عنوان سرگروه با صدای بلند بند اول را می‌خواند و بقیه در جواب می‌گویند «هیّا» متن جرجرونی و برگردان سادهٔ آن به فارسی به شرح ذیل می‌باشد:

    جرجرونی هیّا (کلمه جرجرونی یک اصطلاح است و هیّا در پاسخ آن داده می‌شود)
    حلوا کرونی هیّا (حلوا حلوا می‌کنم یا حلوا می‌خواهم)
    یوز گردو هیّا (گردو دایره‌ای شکل است گرد است)
    واهام نوکچی دارو هیّا (بادام یک نوک دارد شکل بادام نوک دار است)
    گندم کپچی دارو هیّا (از گندم کپچی درست می‌کنند کپچی نان محلی حسن‌آباد است)
    ور دل مون نی هیّا (بر روی سینه من بگذارید یا موارد بالا را به من بدهید)
    اگه نخرونی هیّا (اگر من نخوردم)
    گوشام بوونی هیّا (گوشهایم را ببرید یا تنبیهم کنید)

در ادامه فرزند پسر و بزرگ خانواده را که هنوز ازدواج نکرده به اصطلاح تقاضای ازدواجش را می‌کنند

    احمد مون تخت ناش (برای احمد عروسی گرفتیم)
    یک دوتی مون ور دست توش ناش (یک دختر را کنار او نشاندیم یا به نکاح او در آوردیم)
    اشتر قطار مالک بیار (یک بار شتر را برای ما انعام بیاور یا قطاری از شترها که مالک (نوعی نان محلی خوشمزه) بارشان است را بیاور یعنی چیزی به ما بده)

اگر صاحبخانه بیاید و گروه را راضی کند گروه درادمه می‌خوانند

    این خانه که کخ گل مال است (این خانه که کاه گل مال است نمای زیبایی دارد)
    صاحبش زنده و دولت دار است (صاحبش زنده و دولت دار است)

اگر صاحبخانه درب را بسته باشد یا حاضر نشود چیزی بدهد گروه دراعتراض و نکوهش او می‌خوانند

    این خانه که کخ گل مال است (این خانه که کاه گل مال است نمای زیبایی دارد)
    صاحبش مرده و لنجش دار است (صاحبش مرده و دماغش آویزان است او را نکوهش می‌کنند)

و با حالت اعتراض محل را ترک می‌کنند در قدیم این مراسم ابیات دیگری نیز داشت که امروزه کمتر خوانده می‌شود معمولا بعد از خواندن قسمت اول ابیات وقتی صاحبخانه برای تهیه انعام می‌رفت این اشعار را می‌خواندند

    در این خانه که حوض پر گل و اُ (در این خانه که حوض پر آب و گل دارد)
    ما طمع داریم بشقاب پلو (ما یک بشقاب پلو می‌خواهیم)
    در این خانه که حوض پر ماهی (در این خانه که حوض پر از ماهی دارد)
    ما طمع داریم یک پیاله چایی (ما یک پیاله چایی می‌خواهیم)
    یک کرکی داریم دم بیلی (یک مرغی داریم که دمش بزرگ است)
    یک چوبی داریم صد منی (یک چوبی داریم که وزنش صد من است)
    هر چیش می‌زنیم نمی رود (هر چه به او می‌زنیم جایی نمی‌رود)
    چیزیش بدهید تا برود (چیزی به او بدهید تا برود)
    رمضان الله الله رمضان
    شیخ و شیخ الله عباس خزان
    رمضان رفته در شاخه گزی
    های و هو می‌کرد حلوا بپزید
    رمضان هوی رمضان
    رمضان هوی رمضان

ماه ذی الحجه

از برنامه‌هایی که در این ماه انجام می‌پذیرد مراسم دیدار با سادات و دریافت عیدی به صورت وجه نقد از آنها از باب تبرک می‌باشد همچنین در عید قربان قربانی کردن از سوی حاجیان سالهای گذشته به وفور دیده می‌شود.


رسوم ملی

از دوران ایران باستان نسل به نسل مراسم و آیین‌هایی به عنوان رسوم ملی در این شهر به جای مانده است که هر کدام از حلاوت و شیرینی خاصی برخوردار می‌باشد


عید نوروز

از هنگام شروع اسفند ماه که نشان از پایان زمستان است شور و شعفی وصف ناپذیر مردم این شهر را در بر می‌گیرد و مردم این شهر به استقبال بهار می‌روند دهه پایانی اسفند که اوج این استقبال است هر کدام به اسمی خوانده می شودبا ورود به سال جدید یا همان عید نوروز برنامه‌ها و جشن‌هایی حسب سنن قدیمی در محل‌های خاص مثل باب ترک خارا و جا پا حضرت برگزار می‌شود این برنامه‌ها تا روز سیزدهم فروردین یا همان سیزده بدر ادامه دارد.


عقد و عروسی

ازدواج یک سنت دینی است که با رسوم ملی تلفیق یافته است در حسن‌آباد خانواده‌ها از زمان خواستگاری تا ازدواج و تولد فرزند تابع برنامه‌ها و رسوم خاصی می‌باشند.
غذاهای محلی و بومی

تنوع غذاها در این شهر مثال زدنی است.
بازیهای محلی و بومی

در زمانهای فراغت جوانان بازیهای بومی و محلی رونق خاصی دارد.


جاذبه‌های تاریخی و گردشگری

این شهر از جاذبه‌های گردشگری و تاریخی بسیار زیبا بهره‌مند است که تنها وجود یکی از آنها برای هر شهر در جهت جذب گردشگر و توریسم کفایت می‌کند.


مجموعه تاریخی دیزی کوه (دژکوه)



در قسمت غرب حسن‌آباد تپه‌ای وجود دارد که به زبان محلی دیزی کوه خوانده می‌شود در سالهای اخیر در برگردان واژهای آن را به دژ کوه تغییر نام داده‌اند اما مهم هویت این محل سوای از نام آن می‌باشد این بنا از جهات مختلفی شباهت‌های زیادی با کوه آتشگاه اصفهان دارد و شکل بنای آن از زیبایی خاصی برخوردار است این بنا از فاصلهٔ ۲۰ کیلومتری در جادهٔ اصفهان حسن‌آباد قابل رویت می‌باشد. بهتر است در خصوص وجه تسمیه این محل از اصطلاحات رایج در اصفهان مانند دیزیچه و علل نام گذاری آن نیز استفاده کرد. در بنای فعلی چندین برج و بارو به صورت خشتی و با ارتفاع زیاد به چشم می‌خورد که در بالای این کوه به طرز ماهرانه‌ای ساخته شده است و گویا این بناها به شکل قلعه‌ای به هم متصل بوده‌اند در قسمت جلویی این کوه قبرستانی قدیمی وجود دارد که مردم محلی آن را به گبرها نسبت می‌دهند معماری خاص و نحوه دفن مردگان در این قبرستان از شیوهٔ خاصی پیروی می نموده است.

 

مجموعه خانه‌های تاریخی تودوش

این محوطهٔ باستانی در کنار چشمهٔ حسن‌آباد قرار دارد و خالی از سکنه می‌باشد نوع ساختمان‌ها گواه قدمت چند هزار سالهٔ آنها می‌باشد.

تحقیقات باستان شناسی و علمی قطعا گوشه‌ای از تاریخ مدفون شدهٔ این شهر و منطقه را آشکار خواهد کرد.


برجهای کبوترخانه
مجموعه تاریخی جا پا حضرت
تپه‌های ماسه‌ای
آرامگاه‌های مقدس


منابع
اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳خ.



تاريخ : دوشنبه بیست و پنجم اسفند ۱۳۹۳ | 18:40 | نویسنده : داود صادقی دبیر ادبیات |